Richard Pipes: Rewolucja rosyjska

• moskwa
• rewolucja
• rosja
• stalin
• zsrr

Historycy wydarzeń dziejowych skupiają się często na dokładnym opisie samego wybuchu i przebiegu rewolucji, pomijając przy tym elementy socjologiczne i pozostałe uwarunkowania. Richard Pipes jest daleki od zawężania perspektywy ukazując całe tło rosyjskiej rewolucji. Hanna Arendt we wstępie do swojej klasycznej pozycji O rewolucji pisze: „Tak jak przepowiedział niegdyś Lenin (...) oblicze XX stulecia zostało ukształtowane przez wojny i rewolucje. Dziewiętnastowieczne ideologie (...) utraciły już związek z rzeczywistością (choć niektórzy wciąż się na nie powołują). Natomiast wojna i rewolucja to nadal dwa naczelne problemy polityczne naszego świata.” Amerykański historyk polskiego pochodzenia analizuje w swoim opus magnum jedną z najważniejszych rewolucji w dziejach z pełną świadomością następstw jakie wywarła ona na kolejne pokolenia ludzi nie ograniczając się przy tym wyłącznie do Rosji.

Początek rewolucji rosyjskiej Pipes umiejscawia w 1899 r. i wiąże go z buntami studenckimi. Ideologiczne podłoże tej daty można odnaleźć także w najważniejszej pracy Leszka Kołakowskiego Główne nurty marksizmu, który dowodzi, iż w latach 1901-1903 zaczynał się nowy rozdział w historii rosyjskiej socjaldemokracji oraz ideologii marksistowskiej. Potwierdzały to słowa Lenina mówiącego o podporządkowaniu wszystkiego „ostatniej rewolucji”. Taka perspektywa tego procesu rzutuje również na dzieło Pipes’a.

W swojej książce Rewolucja rosyjska Pipes nie stara się zachować krystalicznego obiektywizmu stwierdzając już we wstępie, iż jest to niemożliwe. Nie zmienia to jednak w niczym faktu, iż tak szerokie przedstawienie materiału źródłowego, jego analiza oraz zaproponowana interpretacja stanowią niepodważalny wkład w rozwój wiedzy o historii XX wieku. Oceniając nowy, rewolucyjny porządek amerykański historyk pisze: „Tradycyjne cnoty, takie jak wiara w Boga, dobroczynność, tolerancja, patriotyzm i oszczędność, nowy reżim potępiał jako niemożliwe do zaakceptowania przeżytki cywilizacji skazanej na zagładę. Teraz dobre były mord i rabunek, oszczerstwo i kłamstwo, jeśli popełnią je w imię dobrej sprawy, zgodnie z definicją narzuconą przez nowy reżim. Nic już nie miało sensu.”

Silną stroną książki jest także ukazanie skomplikowanego tła rewolucji w Rosji na przełomie XIX i XX wieku. Opis upadku caratu w swojej formie przypomina doskonałe dzieło Gibbona Upadek cesarstwa rzymskiego a analiza rozwoju bolszewizmu pozwala na pełniejsze zrozumienie zachodzących do momentu śmierci Stalina wydarzeń. Bez przyswojenia tej wiedzy trudniej jest zrozumieć krytyczny roku 1937 w ZSRR z jego terrorem i wewnętrznymi sprzecznościami tak dobrze opisanymi przez Karla Schlögela w książce Terror i marzenie.

Książkę Richarda Pipes’a należy polecać wszystkim rewolucjonistom oraz tym, którzy chcą zrozumieć przyczyny i mechanizmy kierujące zrywami społecznymi. Jest to również nieodłączna pozycja dla każdego komu bliskie jest zrozumienie XX wieku.
 
Richard Pipes, Rewolucja rosyjska, Magnum 2012, ss. 969