Jakub Wojas: Nie bójmy się federacji
Nikt nie ma pewności jak dalej potoczą się sprawy w Unii Europejskiej. Czy dojdzie do jej upadku, czy do raczej głębszej integracji? Głośne wystąpienie Radosława Sikorskiego w Berlinie nie tylko zaktywizowało polską prezydencję w Radzie Unii Europejskiej, ale także wywołało dyskusję nad przyszłością Wspólnoty. Odkurzyło także zapomniane nieco w ostatnich latach słowo – federacja.
Od dłuższego czasu kryzys w strefie euro jest głównym tematem rozmów na europejskich salonach. Wiodącą, by nie rzec, dominującą rolę w tym dyskursie wiodą Niemcy i Francja. Eurosceptyczna Wielka Brytania stara się demonstrować swoje odrębne i zdystansowane stanowisko, czego wyraźnym przykładem była postawa podczas ostatniego szczytu unijnego. Głos Hiszpanii i Włoch – krajów będących w niemałych tarapatach finansowych nie jest silny. Dziś często Madryt i Rzym są przedmiotem troski. Do momentu wystąpienia ministra Sikorskiego na forum Niemieckiego Towarzystwa Polityki Zagranicznej Warszawa stała z boku wielkiej dyskusji nad przyszłością strefy euro i całej UE. Ku zdziwieniu zapewne samego autora, słowa polskiego szefa dyplomacji odbiły się szeroki echem nie tylko w Europie, ale także za Oceanem.
W Polsce największe oburzenie wśród prawicowej opozycji wywołały pomysły przekształcenie Unii Europejskiej w federację i nawoływania do przewodzenia przez Niemcy w dziele reform i ratowaniu Unii przed kryzysem. Według krytyków jest to niemal nieformalne zwasalizowanie swojej pozycji względem Berlina.
W polskiej polityce zagranicznej od dawien dawna istnieje nurt „większego zbliżenia” z Niemcami. Sięgając do historii można tutaj przypomnieć relacje Bolesława Chrobrego z cesarzem Ottonem III, pomysły Ignacego Potockiego sojuszu z Prusami z czasów Sejmu Wielkiego czy dwudziestowieczne idee Władysława Studnickiego i Adolfa Bocheńskiego. Niewątpliwie pozycja „wasala” Berlina prezentowana powyższych propozycja niosła ze sobą pewne korzyści. Ograniczenie suwerenności było funkcją asymetryczności relacji pomiędzy dwoma państwami, jednak dawało średniej Polsce większą pozycję na arenie międzynarodowej. Budzące do dziś kontrowersje są niemieckie propozycje z 1938 r. dotyczące sojuszu i wspólnego podboju ZSRR. Za cenę włączenia Wolnego Miasta Gdańska do Rzeszy i eksterytorialnej autostrady oraz linii kolejowej przez pomorski korytarz otwierała się rzekomo szansa na polską strefę wpływów na wschodzie.
Kilka miesięcy temu szok wywołały słowa Radosława Sikorskiego o powstaniu warszawskim jako katastrofie narodowej. Bez echa z kolei przechodziły opinie szefa MSZ, że na miejscu Józefa Becka zgodziłby się na propozycje niemieckie z 1938 r. „aby zyskać więcej czasu”. To stwierdzenie dobrze obrazuje podejście Radosława Sikorskiego także do obecnej sytuacji. W ostatnim berlińskim przemówieniu polskiego ministra spraw zagranicznych nie znalazła się wizja Europy pod hegemonią Niemiec, lecz wezwanie Berlina do działania połączone z wyrafinowaną krytyką. Polskie stanowisko nie jest wasalne w stosunku do naszego zachodniego sąsiada, lecz jest rozwiązaniem pośrednim. Popieramy niemiecką wizję Europy przeciw propozycją francuskim. Przy jednoczesnym poparciu dla idei federacyjnej.
Berlin przeforsował możliwość wejścia do nowej umowy międzypaństwowej krajów z poza strefy euro. Paryż był przeciwny takim rozwiązaniom. Część publicystów uważa, że nie potrzebnie pakujemy się na tonący okręt i do tego ograniczając swoją suwerenność. Jednakże mało który z nich zauważa, że upadek strefy euro, a w dalszej konsekwencji być może także całej Unii jest dla nas sytuacją niebezpieczną. Nie należy Polski porównywać z pozycją Wielkiej Brytanii, która może pozwolić sobie na istnienie bez UE. Nie włączenie się już teraz w proces tworzenia nowych struktur, może niekorzystnie się odbić w przyszłości.
Ponadto przy obecnym stanie polskiej gospodarki, który jest relatywnie lepszy od pozostałych gospodarek unijnych daje to nam szansę na wbicie się do wyższej ligi. Pośrednio temu też służyły ostatnie polskie pomysły na Unię i rozwiązanie kryzysu. Wydaje się, że Warszawa zaczyna podążać ścieżką przetartą przez RFN po 1945 r. Wówczas Niemcy były inicjatorem i motorem integracji, który przedstawiał nowe kierunki jednoczenia się Europy wzmacniając tym samym własną pozycję międzynarodową.
Wbrew opiniom niektórych, pomysł federacji europejskiej stanowi bardziej dla Polski szansę niż zagrożenie. Niemiecka hegemonia musiałby zostać ograniczona na rzecz władzy federalnej. Zacieśnienie integracji spowodowałoby wzrost znaczenia instytucji wspólnotowych i uniknięcia sytuacji zakulisowego podejmowania decyzji. Dla samej Europy stanowiłoby to szansę na włączenie się do globalnej gry z USA i Chinami. Pojedynczo żaden europejski kraj nie ma na to szans. Przy tym należy zaznaczyć, że iluzją jest powstanie jednolitego narodu europejskiego. Społeczeństwa państw Unii mają silnie zakorzenioną często w dużo ponad tysiącletniej historii tożsamość narodową, którą trudno przekreślić. Integracja jednak będzie przebiegać szybciej i łatwiej pomiędzy krajami o zbliżonej kulturze i interesach. Tak już się dzieje w wypadku Skandynawii i tak może być w wypadku Europy Środkowej i Wschodniej. I to jest też szansa dla Polski. Sfederowanie Unii, w dalszej perspektywie otwiera szansę na połączenie się w jej ramach krajów dawnej Rzeczpospolitej Obojga Narodów co by jeszcze bardziej podniosło znaczenie całego regionu.
Naturalnie, że w sfederowanej Unii Europejskiej dominujący wpływ będzie miało państwo o największym potencjale czyli Niemcy. Jednak w zależności od tego o jakie kryteria (np. liczba mieszkańców) zostanie oparty nowy system będzie możliwa zmiana takiej sytuacji.
Wspomniane państwo polsko – litewskie stanowi także dobry przykład dla federacji europejskiej. Przez cały okres istnienia I Rzeczpospolitej zarówno Litwini jak i Polacy w ramach wspólnego państwa potrafili zaspokajać swoje międzynarodowe ambicje. Nie każda prowincja tego tworu miała jednolite interesy. Koroniarze nie pali się do walki w odległych Inflantach, co było istotną kwestią dla elit litewskich. Z kolei Litwini nie często wykazywali zainteresowanie sprawami chociażby Mołdawii. Jednak przez szereg lat sprawnie udawało się wypracowywać kompromisy i osiągać zamierzone cele. Szkodliwy dla tożsamości litewskiej (a także ruskiej) proces zatracania własnego języka i kultury w przypadku federacji Europy jest już, wobec przytoczonych wcześniej powodów, niemożliwy.
Innym przykładem są Austro – Węgry, gdzie Madziarzy działając w ramach europejskiego mocarstwa realizowali swojej narodowe ambicje (choć często szkodliwe wobec innych nacji). Jako ilustracje warto tutaj przypomnieć przemyślenia starego subiekta Ignacego Rzeckiego z „Lalki” B. Prusa, który podkreślał, że w Chorwacji rządzą już bardziej Węgrzy niż Austriacy. Mniejszość wśród węgierskiej społeczności stanowiły nurty dążące do zerwania związku z Austrią, gdyż zrealizowanie idei Wielkich Węgier poza tym wspólnym państwem było niemożliwe.
Polska w swojej historii przeszła już przynajmniej jedną poważną dyskusję na temat idei federacyjnej. Po odzyskaniu niepodległości Józef Piłsudski proponował utworzenie federacji razem z Litwą, Białorusią, Ukrainą i państwami bałtyckimi. W odpowiedzi endecja dążąca do inkorporacji wschodnich ziem, oskarżała Komendanta o zdradę polskich interesów i realizację niemieckiej koncepcji Mitteleuropy. Czyż to nie brzmi dość znajomo?
Opór w poszczególnych krajach wobec idei głębszej integracji jest jednak na tyle duży, że droga do tego, na dzień dzisiejszy, wydaje się być daleka. Dla Warszawy korzystne jest jednak by w tej drodze iść w pierwszym szeregu i wskazywać kierunek.
Stefan Bratkowski nie żyje.
Prezydenci chcą zacieśnić współpracę polsko-słowacką
